Jan Tarnowski był jednym z największych polskich wodzów epoki nowożytnej. Do historii przeszedł nie tylko jako hetman, lecz także polityk wielkiego formatu. Wierzył, że urodził się pod szczęśliwą gwiazdą. Niezwykła ambicja oraz miłość własna nie przysparzały mu jednak zwolenników i nierzadko doprowadzały do konfliktów z królem, sejmem i szlachtą. Aż pięciokrotnie składał buławę wielką koronną, co miało być formą presji na króla, by podjął korzystne dla Tarnowskiego decyzje. To w połączeniu z wyniosłością drażniło szlachtę. Jednocześnie podziwiano go za rozum, przenikliwość i osiągnięcia wojskowe i polityczne.

Tarnowski wywodził się ze starego i znaczącego rodu. Po kądzieli był potomkiem sławnego rycerza Zawiszy Czarnego. Jego przeznaczeniem była służba wojskowa. Swoich umiejętności dowiódł w walkach z Tatarami, Moskwą i Turkami. Wojskowy talent pokazał w bitwie pod Orszą, stoczonej 8 września 1514 r. jako dowódca hufca rycerskiego. Zawiedziony brakiem spodziewanych nagród manifestacyjnie wyjechał z kraju. Po podróży po Bliskim Wschodzie i Egipcie udał się do Portugalii. Zaciągnął się tam na służbę u króla Manuela I Szczęśliwego i walczył z Maurami. Zwiedził także Anglię, Francję, Niemcy i Czechy.

Po powrocie do kraju związał swój los z armią i polityką. Brał udział w wojnie z zakonem krzyżackim. Następnie uczestniczył w walkach przeciwko Turkom na Węgrzech i Podolu. Buławę wielką koronną otrzymał 2 kwietnia 1527 r. Wtedy po raz pierwszy wyraźnie określono zakres władzy i obowiązków hetmana, któremu podporządkowano wszystkie wojska zaciężne.

Kunszt wojskowy zademonstrował w bitwie pod Obertynem rozegranej 22 sierpnia 1531 r. Stojąc na czele 5600 żołnierzy, pokonał ponad 17-tysięczną armię mołdawską hospodara Piotra Rareşa. Polski wódz po uszykowaniu taboru wytrzymał napór wroga, a następnie za pomocą kawalerii wyprowadził decydujący cios. Pokonani Mołdawianie zostawili na pobojowisku oprócz zabitych całą artylerię. Zdobyto wówczas także armaty utracone niegdyś przez Jana Olbrachta w wyprawie bukowińskiej. W 1534 r. hetman ruszył na nową wyprawę wojenną. Tym razem przeciwnikiem była Moskwa. Rok później zdobył silne twierdze Homel i Starodub.

Tarnowski z wielką zapobiegliwością gromadził swój majątek. Był także mecenasem kultury. W polityce zewnętrznej wielokrotnie zajmował opozycyjne stanowisko wobec dworu królewskiego i reprezentował stronnictwo prohabsburskie. Potrafił jednak stanąć przy władcy w sporze ze szlachtą, sprzeciwiając się nadawaniu jej zbytnich praw.

Hetman zmodyfikował sposób organizacji, funkcjonowania i walki polskiej armii. Walczył z wykorzystaniem taboru, artylerii i piechoty, a następnie wyprowadzał śmiałe ataki kawaleryjskie. Był także pionierem zastosowania sztuki minerskiej. Swoje doświadczenia zawarł w pracy „Consilium rationis bellicae” („Rada sprawy wojennej”). Było to pierwsze i fundamentalne dzieło z dziedziny teorii wojskości, które wywarło wielki wpływ na staropolską sztukę wojenną. U swoich podkomendnych zyskał bezwzględny posłuch. Według Stanisława Orzechowskiego, hetmańskiego biografa, Tarnowskiego cechowała „trzeźwość, czujność, groza i rząd”. Cechy te połączone z odwagą i odniesionymi sukcesami stawiają go jako pierwszego w rzędzie wielkich polskich wodzów epoki nowożytnej, a o jego wyjątkowym uznaniu u współczesnych świadczy napisana przez Jana Kochanowskiego elegia „O śmierci Jana Tarnowskiego”.

Wojciech Kalwat

Na rewersach monety złotej i srebrnej został umieszczony wizerunek hetmana Jana Tarnowskiego. Na awersach – poza stałymi elementami monety: napisem „Rzeczpospolita Polska”, rokiem emisji, nominałem oraz wizerunkiem orła ustalonym dla godła Rzeczypospolitej Polskiej – widnieją także buława oraz herb Jana Tarnowskiego.

Numizmaty powiązane z artykułem