Zespół pałacowo-parkowy w Kozłówce, nazywany perłą Lubelszczyzny, jest jedną z najlepiej utrzymanych dawnych posiadłości arystokratycznych w Polsce.

Kompleks o powierzchni 21,7 hektara, wzniesiony w drugiej ćwierci XVIII w. jako letnia rezydencja Michała Bielińskiego, zachowuje zasadniczy układ późnobarokowego założenia „między dziedzińcem a ogrodem”. W takim kształcie został zakupiony przez Aleksandra Zamoyskiego w 1799 r. Obecny wygląd charakteryzują nawarstwienia stylów architektonicznych z okresu rozbudowy przeprowadzonej na przełomie XIX i XX stulecia przez Konstantego Zamoyskiego. W 1903 r. wokół swojej stałej rodowej siedziby hrabia utworzył ordynację liczącą ponad 7600 hektarów. Majątek pozostawał własnością Zamoyskich do 1944 r., kiedy został upaństwowiony i przekazany do użytkowania różnym instytucjom. Powstała wtedy m.in. działająca do dziś placówka muzealna, od 1992 r. funkcjonująca pod nazwą Muzeum Zamoyskich w Kozłówce. W 2007 r. obiekt otrzymał honorowy tytuł Pomnika Historii.

Zespół pałacowy obejmuje kilkanaście zabytkowych budynków, w większości symetrycznie rozmieszczonych parami wokół prostokątnego dziedzińca. Bryły narastają stopniowo i rytmicznie od neobarokowej bramy głównej. Za nią znajdują się parterowe pawilony (dawna stajnia z urządzoną wystawą pojazdów konnych oraz wozownia z Galerią Sztuki prezentującą twórczość powojenną), kordegardy (pełniące dziś funkcje administracyjne), oficyny boczne (z szeroką ofertą kulturalną i turystyczną), a następnie narożne budynki tzw. teatralni oraz kaplicy wzorowanej na kaplicy królewskiej w Wersalu. Kulminacją jest centralnie usytuowany pałac z reprezentacyjnym portykiem i górującymi wieżami, nadającymi monumentalny charakter całemu założeniu. Wyjątkową atrakcją są wnętrza z zachowanym oryginalnym wystrojem architektonicznym z przełomu XIX i XX w. oraz ocalałą częścią rodzinnej kolekcji Zamoyskich, uzupełnianej nabytkami muzealnymi. Tworzą one bogate zbiory malarstwa, rzeźby, rzemiosła artystycznego i kultury materialnej, oddające atmosferę arystokratycznego życia. Poza dziedzińcem znajduje się m.in. dawna stajnia koni remontowych z udostępnioną obecnie ekspozycją „Socrealizm. Galeria Sztuki”.

W parku, po rekonstrukcji barokowego założenia ogrodowego z XVIII w., centralną część zajmuje regularny ogród francuski otoczony rzędem lip. W tę scenerię są wkomponowane elementy małej architektury: XIX-wieczna fontanna z rzeźbioną grupą trzech igrających puttów oraz pomnik z kamienia polnego kryjący prochy żołnierzy napoleońskich zmarłych w kampanii 1812 r., wystawiony w 1930 r. przez Zamoyskich. Ze skromnym charakterem tego obiektu koresponduje oznaczony prostym brzozowym krzyżem grób ziemny Adama Zamoyskiego, II ordynata kozłowieckiego, i jego żony Marii, znajdujący się obok kaplicy pałacowej. Od południa, na terenie dawnego ogrodu włoskiego, zachował się szpaler grabowy z XIX w.

Drzewostan parku w Kozłówce stanowią przede wszystkim lipy i klony z domieszką kasztanowców, grabów, sosen, świerków, topoli i brzóz oraz dorodnych wiązów. Występują również dęby – wśród nich szlachetne okazy będące pomnikami przyrody.

Karolina Wilkowicz
Muzeum Zamoyskich w Kozłówce

Na rewersie monety przedstawiono widok przez zwieńczenie bramy głównej zespołu na dziedziniec i frontową elewację pałacu z wieżami.

Numizmaty powiązane z artykułem